İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku

Aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış olan ve iş sözleşmesi kanunda öngörülen hâllerde sona eren işçiler kıdem tazminatına hak kazanır. İşçinin haklı nedenle feshi, işverenin haksız feshi, emeklilik, askerlik ve kadın işçinin evlilik tarihinden itibaren bir yıl içinde ayrılması bu hâllere örnektir. Tazminat, her tam yıl için bir aylık giydirilmiş brüt ücret esas alınarak hesaplanır; hesaplamada uygulanan tavan tutarı her yıl değişmektedir.

İşe iade talebi için işçinin, fesih bildiriminin kendisine tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurması gerekir. Arabuluculuk görüşmelerinde anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılmalıdır. İşe iade, 4857 sayılı İş Kanunu'ndaki iş güvencesi hükümleri uyarınca otuz veya daha fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde en az altı ay kıdemi bulunan işçiler bakımından uygulanır. Bu süreler hak düşürücü nitelikte olduğundan takibi önemlidir.

Evet; 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai ve ücret gibi işçilik alacakları ile işe iade taleplerinde dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabulucuya başvurulmadan açılan dava, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilir. İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ise bu zorunluluğun kapsamı dışındadır ve doğrudan mahkemede açılabilir.

Fazla mesai ücreti, 4857 sayılı İş Kanunu'na göre haftalık kırk beş saati aşan her bir saat çalışma için normal saat ücretinin yüzde elli artırılmasıyla hesaplanır. Haftalık çalışma süresinin sözleşmeyle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda, bu süreyi aşan ve kırk beş saate kadar olan çalışmalar için yüzde yirmi beş zamlı ücret ödenir. Fazla çalışmanın ispatında bordrolar, işyeri giriş çıkış kayıtları ve tanık beyanları gibi deliller değerlendirilmektedir.

Mobbinge maruz kalan işçi, iş sözleşmesini haklı nedenle feshederek kıdem tazminatı talep edebilir ve koşulları varsa maddi ve manevi tazminat isteyebilir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, işverene işçinin kişiliğini koruma ve işyerinde psikolojik tacize karşı gerekli önlemleri alma yükümlülüğü getirmektedir. Mobbingin sistematik ve süreklilik arz eden davranışlarla ortaya konulması gerektiğinden; yazışmalar, tanık beyanları ve sağlık raporları gibi delillerin sürecin başından itibaren toplanması önem taşımaktadır.

İş kazası geçiren işçi, Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından sağlanan geçici veya sürekli iş göremezlik ödenekleri ile birlikte, işverenin kusuru oranında maddi ve manevi tazminat talep edebilir. İşçinin yaşamını yitirmesi hâlinde yakınları destekten yoksun kalma tazminatı isteyebilir. İş kazasının işveren tarafından yasal süresi içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilmesi gerekir. Bu davalar zorunlu arabuluculuk kapsamında olmadığından doğrudan iş mahkemesinde açılabilir.

Hizmet tespiti davası, sigortasız çalıştırılan veya çalışmaları Sosyal Güvenlik Kurumuna eksik bildirilen işçinin, bu çalışma sürelerinin tespiti ve sigorta kayıtlarına işlenmesi amacıyla açtığı davadır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında görülen bu davanın, kural olarak hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde açılması gerekir. Dava sonucunda tespit edilen süreler, emeklilik ve diğer sosyal güvenlik hakları bakımından dikkate alınır.