Sözleşmeler Hukuku

Sözleşme imzalamadan önce avukat incelemesi yasal bir zorunluluk değildir; ancak imzalanan sözleşme tarafları bağlar ve sonradan değiştirilmesi kural olarak karşı tarafın rızasına bağlıdır. Cezai şart, fesih, teslim ve ödeme koşulları gibi hükümlerin imza öncesinde değerlendirilmesi, ileride doğabilecek uyuşmazlık ve hak kayıplarının önlenmesi bakımından önem taşır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nda kural şekil serbestisi olsa da bazı sözleşmeler için yazılı veya resmi şekil şartı öngörülmüştür.

Karşı taraf sözleşmeye uymazsa 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu uyarınca borcun aynen ifası, gecikme nedeniyle tazminat veya sözleşmeden dönme ya da fesih ile birlikte uğranılan zararın giderilmesi talep edilebilir. Sözleşmede kararlaştırılmışsa cezai şart da ayrıca gündeme gelir. Hangi yolun izleneceği; borcun niteliğine, temerrüdün (borçlunun gecikmesinin) koşullarına ve sözleşme hükümlerine göre belirlenir. Çoğu durumda talep öncesinde ihtarname ile borçluya uygun bir süre verilmesi gerekir.

Cezai şart (ceza koşulu), borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde ödenmesi kararlaştırılan bedeldir ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nda düzenlenmiştir. Alacaklı, kural olarak zararını ispat etmeden cezai şartı talep edebilir. Hâkim, aşırı gördüğü cezai şartı indirebilir; ancak 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu uyarınca tacirler kural olarak cezai şartın indirilmesini isteyemez. Cezai şartın geçerliliği ve kapsamı her sözleşme bakımından ayrıca değerlendirilmektedir.

Sözleşme; sözleşmede öngörülen fesih hükümlerine veya 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'ndaki koşullara uygun olarak, kural olarak karşı tarafa yöneltilen bir bildirimle feshedilir. Fesih, sürekli borç ilişkilerini ileriye dönük sona erdirirken; dönme, sözleşmeyi geçmişe etkili biçimde ortadan kaldırır ve tarafların aldıklarını iade etmesini gerektirir. Bildirimin şekli, süresi ve gerekçesi ileride ispat açısından önemli olduğundan, fesih sürecinin noter aracılığıyla gönderilen ihtarname gibi ispatlanabilir yollarla yürütülmesi önerilmektedir.

Alacağın temliki (devri), alacaklının sözleşmeden doğan alacağını yazılı bir sözleşmeyle üçüncü bir kişiye devretmesidir ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nda düzenlenmiştir. Kanundan, sözleşmeden veya işin niteliğinden kaynaklanan bir engel bulunmadıkça temlik için borçlunun onayı gerekmez; ancak devrin borçluya bildirilmesi önemlidir, çünkü devri bilmeyen ve iyiniyetli olan borçlu önceki alacaklıya yaptığı ödemeyle borcundan kurtulabilir. Temlik sözleşmesinin yazılı yapılması geçerlilik şartıdır.

Sözleşmeden doğan alacaklarda genel zamanaşımı süresi, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu uyarınca on yıldır. Kira bedelleri ile vekâlet ve eser sözleşmesinden doğan bazı alacaklar gibi kanunda sayılan hâllerde ise beş yıllık zamanaşımı uygulanır. Zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla (talep edilebilir hâle gelmesiyle) işlemeye başlar. Süre dolduktan sonra borçlu zamanaşımı def'ini ileri sürerse alacak dava yoluyla elde edilemeyebilir; bu nedenle sürelerin takibi hak kaybı yaşanmaması bakımından önemlidir.

Sözlü yapılan sözleşme, kanunda özel bir şekil şartı öngörülmedikçe 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'ndaki şekil serbestisi ilkesi gereği geçerlidir. Ancak taşınmaz satışı gibi bazı sözleşmeler resmi şekle, kefalet gibi bazı sözleşmeler ise yazılı şekle tabidir ve bu şartlara uyulmaması sözleşmeyi geçersiz kılar. Sözlü sözleşmelerde ayrıca ispat sorunu ortaya çıkabilir; belirli tutarı aşan hukuki işlemler için senetle ispat kuralı bulunmakta olup güncel tutarlar her yıl değişmektedir.